Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 4

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen cumhur şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişki eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile müntesip ve Türk’e özgü medlulında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve makul bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle ovalan ve zamanla anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. ırlamakler anne murabbaklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki murabbaklere (üçlük veya ikilik bile kabil) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise cumhur dilinde “ulama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında gene edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

ırlamaknün makul bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir cumhur şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en saydam özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Yani hece adetsı bakımından bir sınırlama gayrimümkün.

ırlamaklerin kocaman çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. ırlamakler bu şekilde cumhurın emtiaı olurlar ve cumhurın her kesimine hitap eden sanat erilar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir çalgı türüdür. ırlamakler çoğu posta, bir tabiat vakaı ya da bir kahramanlık katsında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, durum adlarının, ayrıca konuların de değişmiş olduğu görüldüğü bâtınin, nerede doğduklarını saptamak güçleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere göre usulsüz ve usullü ırlamakler olarak dü başkalık yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı bâtınine yer uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise çoğunlukla sahne havaları durum kızılır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da üzgün çekicilik adı verilmektedir.

Türklerde maslahatlenen konulara göre bile sınıflama karşılayıcı yazarlar vardır. Konularına göre ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Doğa ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik ırlamakleri
Tören ırlamakleri
İş ırlamakleri
Içinlıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Desise ırlamakleri
Doğa ve hayvan ırlamakleri
Zeybek havası ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve elemklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri