Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 1

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen yaratma şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, rabıta eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakalı ve Türk’e özgü mealında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve belirli bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle kırlan ve giderek anonimleneşeli bir nazım biçimidir. Koşukler anne kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Koşuklerdeki kuartetklere (üçlük veya ikilik bile mümkün) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise yaratma dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yine edilen ikilik (ya da henüz çok) dizelerdir.

Koşuknün belirli bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir yaratma şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en kupkuru özelliği melodisidir. Koşukler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. Yani hece sayısı itibarıyla bir sınırlama imkânsız.

Koşuklerin şanlı çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Koşukler bu şekilde yaratmaın varlıkı olurlar ve yaratmaın her kesimine seslenme eden sanatçılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir müzik türüdür. Koşukler çoğu öğün, bir huy vakaı ya da bir kahramanlık zıtsında doğar ve yayılırlar. Koşukler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, mekân adlarının, ayrıca mevzuların birlikte değişmiş olduğu görüldüğü bâtınin, nerede doğduklarını saptamak bilekleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere nazaran usulsüz ve usullü yırler olarak dü tefrik yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı bâtınine düzlük uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise genellikle baziçe havaları mekân kızılır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da münkesir esinti adı verilmektedir.

Türklerde nöbetlenen konulara nazaran bile sınıflama karşılayıcı yazarlar vardır. Mevzularına nazaran yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Huy yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askerlik yırleri
Tören yırleri
İş yırleri
Zıtlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Temsil yırleri
Tabiat ve hayvan yırleri
Zeybek ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve şiddetliklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri